10 Istwa Kreyòl Orijinal

Nan yon ti bouk bò Gonayiv, te gen yon granmoun yo te rele Tonton Selès. Tout moun nan zòn nan te konnen l pou yon sèl bagay: li te konn bat tanbou tankou tanbou a te gen bouch.

Lè men Tonton Selès frape po tanbou a, moun pa t sèlman tande son. Yo te tande lapli k'ap tonbe sou fèy bannann, yo te tande pye moun k'ap danse nan pousyè lakou a, yo te tande vwa zansèt yo k'ap di: "Pa bliye kote'w soti."

Tonton Selès te gen yon pitit pitit fi yo rele Nadin. Nadin te renmen telefòn, rad nèf, mizik sou entènèt, men li pa t twò renmen tanbou. Chak fwa granpapa l rele l pou l vin aprann, li toujou di:

"Granpa, bagay sa yo se pou lontan. Jodi a, tout bagay sou telefòn."

Tonton Selès pa t fache. Li te konn souri sèlman.

"Pitit mwen," li di l, "gen bagay telefòn ka kenbe, men gen bagay se kè sèlman ki ka pote."

Yon vandredi swa, bouk la t'ap prepare pou yon gwo fèt. Fanm yo t'ap fè diri kole, mayi moulen, sòs pwa, bannann peze. Timoun yo t'ap kouri nan lakou a. Mesye yo t'ap ranje ban, mete limyè, mare drapo. Tout bagay te pare.

Men pandan aswè a t'ap desann, yon gwo van leve. Syèl la vin nwa. Lapli tonbe san respè. Van an rache twal, kraze ti kay kote yo te sere tanbou yo. Lè lapli a sispann, tout moun kouri gade. De tanbou kraze. Twazyèm nan, pi gran an, te tonbe atè. Po li te fann.

Tonton Selès chita devan tanbou a san l pa pale. Se premye fwa Nadin wè dlo nan je granpapa l.

"Granpa, se jis yon tanbou," Nadin di dousman.

Tonton Selès leve je l gade l.

"Non, Nadin. Se pa jis yon tanbou. Se vwa lakou a."

Jou apre a, Tonton Selès pa t leve. Li te malad. Fèt la te sou wout pou l anile. Tout moun te tris. Pa gen tanbou, pa gen fèt. Pa gen fèt, pa gen rasanbleman.

Nadin antre nan ti kay granpapa l. Li wè vye zouti yo, vye bwa, po kabrit ki te sèch nan yon kwen, ti kòd, ti klou. Li pa t konn anyen, men li sonje yon pawòl granpapa l te di l: "Lè'w pa konn chemen an, mande chemen an."

Li kouri rele Bòs Manno, yon mesye ki te konn repare tanbou. Bòs Manno vini. Li montre Nadin kijan pou yo netwaye bwa a, kijan pou yo chofe po a, kijan pou yo rale kòd yo dousman, san prese. Nadin pase tout jounen an ap aprann.

Lè solèy t'ap kouche, tanbou a te kanpe ankò.

Aswè a, moun yo rasanble. Tonton Selès soti sou galri a, fèb, men li kanpe. Li gade Nadin.

"Ou pare?" li mande l.

Nadin te pè. Men li chita devan tanbou a. Li mete men l sou po a. Premye kou a te fèb. Dezyèm nan te pi klè. Twazyèm nan fè tout lakou a rete an silans.

Apre sa, men l kòmanse pale.

Tanbou a di lapli pa kraze rasin. Li di van ka pase, men pye mapou rete. Li di yon pèp ki sonje mizik li pa janm pèdi nèt.

Tonton Selès souri. Fanm yo danse. Timoun yo bat men. Granmoun yo souke tèt yo.

Depi jou sa a, Nadin pa t kite telefòn li nèt, men chak dimanch, li te chita bò granpapa l pou l aprann yon nouvo rit.

Paske li te konprann: gen mizik ou tande ak zòrèy ou, men gen mizik ou tande ak san'w.

---

Chak samdi maten, depi kòk chante, Man Liza te deja nan mache a. Li te pote yon gwo panye sou tèt li, men tout moun nan mache Jakmèl la te konnen panye sa a pa t tankou tout lòt panye.

Nan panye Man Liza, ou te ka jwenn zoranj dous, piman bouk, zaboka, manyòk, patat, epis, ak ti sachè fèy pou moun fè te. Men sa moun pa t wè fasil, se lanmou li te mete nan chak bagay.

Lè li vann yon moun piman, li di:
"Pa mete twòp non, pitit. Piman konn fè manje bon, men li konn fè bouch kriye tou."

Lè yon jèn fi achte fèy sitwonèl, li di:
"Bwè sa avan'w dòmi. Men pa bliye, gen kè se pale pou yo pale, se pa te sèlman ki ka kalme yo."

Tout moun te renmen Man Liza. Men pitit fi li, Rina, pa t renmen mache. Rina te fè lekòl, li te konn pale byen, li te vle travay nan biwo ak soulye fèmen. Chak fwa manman l mande l vin ede l, Rina plenyen.

"Mama, mwen pa fèt pou mache. M pa vle pase lavi'm ap rele pri bannann ak pri zonyon."

Man Liza pa t janm joure l. Li sèlman reponn:
"Pitit mwen, pa janm meprize men ki fè manje rive sou tab."

Yon jou, gwo lapli tonbe nan vil la. Dlo desann nan lari yo, labou rantre nan mache a, anpil machann pèdi machandiz yo. Man Liza te glise, panye a tonbe, zoranj yo woule nan dlo. Rina, ki te pase sou wout la pou l al fè yon papye, wè manman l atè.

Li kouri leve l.

"Mama! Ou anfòm?"

Man Liza te ri, menm lè jip li te sal ak labou.

"Mwen anfòm. Men panye a pran kou."

Rina gade panye a. Li te kase sou yon bò. Pou premye fwa, li wè panye a byen. Li pa t jis yon bagay pou pote manje. Chak fil pay te mare ak yon moso lavi manman l. Gen kote ki te fin vye, gen kote ki te repare ak twal, gen kote ki te pi sere pase lòt. Panye a te tankou yon liv san paj.

Nan jou ki vin apre yo, Man Liza pa t ka ale mache paske janm li te fè l mal. Rina pa t gen chwa. Li pran panye a, li al vann.

Premye jou a, li wont. Li pa t konn rele kliyan. Li pa t konn kijan pou l pale ak moun ki vle bese pri twòp. Yon madanm pran yon gwo zaboka, li di:
"Pitit, konbyen?"

Rina reponn sèk:
"Karant goud."

Madanm nan ri.
"Ou pale tankou w'ap vann machin, se zaboka wi."

Tout machann ki bò kote l pete ri. Rina wont, men yon vye machann ki rele Tantàn Mirey rale l bò kote l.

"Pale ak moun yo tankou se moun yo ye. Mache pa sèlman vann. Mache se salye, se tande, se pale, se viv."

Ti kras pa ti kras, Rina aprann. Li aprann bay ti degi lè yon granmoun pa gen ase kòb. Li aprann rekonèt kliyan ki tris. Li aprann ri ak timoun yo. Li aprann di:
"Vin pran bon zoranj! Dous tankou pawòl manman'w lè l kontan!"

Yon samdi, Man Liza tounen mache a. Li rete lwen, li gade pitit fi l k'ap vann. Rina te gen panye a sou yon ti ban. Li t'ap sèvi yon mesye ak anpil respè.

Man Liza siye je l ak pwent mouchwa li.

Lè mache a fini, Rina pote panye a bay manman l.

"Mama, panye sa lou anpil."

Man Liza ri.
"Wi, li pote plis pase machandiz."

Rina souke tèt li.
"Li pote fanmi. Li pote pasyans. Li pote Ayiti."

Depi jou sa a, menm lè Rina jwenn travay nan biwo, chak samdi maten li pase nan mache a. Li pa toujou vann, men li toujou ede manman l ranje panye a.

Paske li te vin konprann: gen diplòm ki sou papye, men gen leson ki nan panye.

---

Nan mòn Plezans, te gen yon ti tè ki te rete san plante depi lontan. Se te tè Gran Jak. Lè Gran Jak te jèn, tè sa a te bay mayi, pwa, joumou, yanm, ak pistach. Men apre pitit li yo pati Pòtoprens, tè a vin chita pou kont li.

Raje pran l. Wòch parèt. Zwazo vin fè nich nan branch bwa sèch. Chak fwa Gran Jak pase bò tè a, li fè yon soupi.

"Yon tè san men, se tankou yon chante san vwa," li te konn di.

Nan menm bouk la, te gen yon jèn gason yo rele Soni. Soni te renmen rap, li te renmen moto, li te renmen bèl linèt. Li pa t renmen travay tè.

"Travay tè pa gen avni," li te konn di zanmi l yo.

Yon jou, lekòl bouk la mande elèv yo fè yon pwojè sou manje lokal. Pwofesè a di:
"Nou pale anpil de manje k'ap soti lòt bò dlo. Men kiyès nan nou ki ka montre kijan manje soti nan tè nou?"

Tout klas la rete bèbè.

Soni tounen lakay li ak kesyon an nan tèt li. Li jwenn Gran Jak chita anba yon pye mango. Granmoun nan t'ap file manchèt li.

"Gran Jak," Soni mande, "poukisa ou pa plante tè'w la ankò?"

Gran Jak leve tèt li.
"Paske yon sèl men pa mare pakèt."

Pawòl la rete nan tèt Soni. Nan demen, li pale ak pwofesè a. Pwofesè a pale ak direktè lekòl la. Direktè a pale ak paran yo. Dimanch maten, tout moun tande son lanbi: "Pwon! Pwon! Pwon!"

Konbit!

Gason vini ak manchèt, fanm vini ak dlo, timoun vini ak ti panyen. Gen moun ki pote pikwa, gen moun ki pote wou, gen moun ki pote manje. Man Loran fè mayi moulen ak sòs pwa. Tantàn Emilie fè ji kowosòl. Ti mesye yo t'ap chante pandan yo t'ap koupe raje:

"Men anpil, chay pa lou! Men anpil, tè bay manje!"

Soni te vini ak bèl tenis li. Apre yon èdtan, tenis la te plen labou. Zanmi l yo ri l.

"Ou pa rapè jodi a, ou se peyizan!"

Soni te anvi fache, men li gade Gran Jak ki t'ap travay dousman, ak yon souri nan figi l. Li pran manchèt li pi byen. Li koupe raje. Li retire wòch. Li swe tankou li pa t janm swe avan.

Lè solèy rive anlè tèt yo, tout moun chita anba twa pye mango yo. Yo manje ansanm nan fèy bannann. Pa t gen chèz pou tout moun, men tout moun te jwenn plas. Pa t gen asyèt menm koulè, men manje a te gen menm gou.

Gran Jak pran yon ti ponyen tè nan men l. Li gade Soni.
"Ou wè sa? Tè pa mande bèl pawòl. Li mande men, swe, ak pasyans."

Apre konbit la, yo plante pwa, mayi, joumou, ak patat. Chak semèn, elèv yo te vini wouze. Soni te toujou la. Li te konn mete mizik nan telefòn li pandan yo t'ap travay, men apre yon tan, li remake pi bèl mizik la se bri van nan fèy mayi yo.

Twa mwa apre, tè a te vèt. Jou rekòt la, tout bouk la reyini ankò. Gran Jak pran premye joumou an, li mete l nan men Soni.

"Sa a se pa pou mwen. Se pou lekòl la. Pou timoun yo sonje manje pa fèt nan magazen sèlman."

Soni kenbe joumou an tankou yon trezò. Li te lou, men li pa t plenyen.

Nan prezantasyon lekòl la, Soni pa t pale de rap ni de moto. Li pale de konbit. Li di:
"Konbit se lè moun mete fòs yo ansanm pou lavi ka pouse. Se pa travay tè sèlman. Se travay kè."

Tout moun bat bravo.

Depi jou sa a, chak fwa yon moun pase bò tè Gran Jak la, yo pa di "tè abandone" ankò. Yo di "jaden konbit la."

E anba twa pye mango yo, timoun yo aprann yon bagay lekòl pa toujou ekri sou tablo: lè yon kominote kanpe ansanm, menm tè ki te bliye ka bay rekòt ankò.

---

Nan Jakmèl, toupre lanmè a, te gen yon ti gason yo rele Tino. Papa l te pechè. Manman l te fè mask kanaval ak papye, lakòl, penti, ak anpil imajinasyon. Lakay yo te toujou gen de bagay: sant lanmè ak koulè.

Papa Tino te konn leve bonè. Avan solèy parèt, li pran filè l, li pouse kannòt la, epi li chante yon ti chante ba:

"Lanmè, kenbe'm dous,
Kenbe'm vivan,
Pote'm tounen lakay."

Tino te renmen lanmè, men li te pè l tou. Li te wè kijan lanmè ka bèl nan maten, ble tankou je syèl la. Men li te wè tou kijan li ka move lè van leve.

Yon jou, papa l pote yon gwo lanbi lakay la. Lanbi a te klere, blan ak woz, tankou li te kenbe limyè solèy kouche anndan l.

"Sa a pou'w," papa l di.

Tino pran l, li mete l bò zòrèy li. Li tande yon son ki sanble ak van.

"Yo di lanbi konn kenbe vwa lanmè," papa l di.

Manman Tino, ki t'ap kole je sou yon mask dyab kanaval, ri.

"Lanmè gen vwa l, men se moun ki dwe aprann tande l."

Tino te renmen pawòl sa a. Chak swa, li mete lanbi a bò zòrèy li. Li imajine lanmè ap rakonte l istwa: istwa bato, istwa pwason, istwa moun ki pati, istwa moun ki tounen.

Lè sezon kanaval rive, vil Jakmèl chanje figi. Lari yo vin plen mask: zwazo, bèf, zanj, dyab, wa, larenn, bèt lanmè, bèt mòn. Mizik pran lari. Tanbou bat. Timoun ri. Touris pran foto. Granmoun chita devan pòt ap gade lavi pase ak koulè sou do l.

Manman Tino te gen yon lide.

"Ane sa a, n'ap fè yon gwo mask lanbi."

Yo travay pandan plizyè jou. Tino chire papye, manman l kole yo, penti koule sou dwèt yo. Yo fè yon mask ki sanble ak yon lanbi, men li te gen je moun, bouch k'ap chante, ak ti desen pwason sou kote l.

Nan menm semèn nan, papa Tino pa t tounen alè yon swa. Syèl la te gri. Van an te move. Tout moun nan katye a t'ap gade lanmè a. Manman Tino pa t kriye, men men l t'ap tranble.

Tino pran lanbi papa l te ba li a. Li mete l bò zòrèy li. Li pa tande van sèlman. Li tande tankou yon ti vwa anndan l ki di:

"Pa pè. Rele."

Tino kouri bò lanmè a ak lòt timoun yo. Li leve lanbi a. Li soufle ladan l jan papa l te montre l.

"Pwon! Pwon! Pwon!"

Son an pati sou lanmè a. Yon lòt gason pran yon lòt lanbi, li soufle. Apre sa, yon lòt. Tout rivaj la tounen yon gwo chante lanbi.

Apre yon bon tan, yo wè yon ti limyè lwen. Kannòt papa Tino a t'ap vini dousman. Filè yo te chire, men mesye yo te vivan.

Lè papa l desann, li pran Tino nan bra l.

"Mwen tande lanbi yo," li di. "Se son yo ki ede'm kenbe direksyon."

Nan jou kanaval la, Tino mete mask lanbi a sou figi l. Li mache nan lari Jakmèl la. Moun bat bravo. Yo pa t konnen tout istwa ki dèyè mask la, men yo te santi yon bagay ladan l.

Mask la pa t sèlman bèl. Li te gen memwa. Li te gen lanmè. Li te gen laperèz ki tounen kouraj. Li te gen yon pitit k'ap rele papa l tounen lakay.

Depi jou sa a, chak kanaval, Tino fè yon mask lanbi. Li toujou mete ti pawòl sa a dèyè l:

"Lè lanmè pale, koute. Lè moun ou renmen pèdi chemen, rele ak tout kè'w."

---

Nan yon katye Okap, te gen de fanmi ki te rete pòt anfas pòt. Fanmi Madan Solanj ak fanmi Mesye Dòval. Depi lontan, yo te konn manje ansanm, prete sèl, prete chodyè, voye timoun youn lakay lòt. Men yon jou, yon ti pwoblèm sou yon miray lakou fè yo sispann pale.

Pandan twa zan, yo te pase youn bò lòt san salye. Lè Madan Solanj ap bale devan pòt li, Mesye Dòval fè kòmsi li pa wè l. Lè pitit Mesye Dòval yo ap jwe boul, Madan Solanj rele timoun pa l yo antre.

Tout katye a te bouke ak sa.

Premye janvye rive. Nan katye a, tout kay pran sant soup joumou. Gen kay ki mete vyann bèf, gen kay ki mete poul, gen kay ki mete pasta, kawòt, chou, navè, piman, seleri. Chak moun gen ti sekrè pa yo.

Madan Solanj te konn fè yon soup joumou moun pa bliye. Li te leve depi twa zè nan maten. Li kale joumou, li pile epis, li lave vyann. Pitit gason l, Mika, ki te soti Miyami pou fèt la, chita nan kuizin nan ap gade l.

"Mama, poukisa ou fè tout chodyè sa yo? Nou pa anpil konsa."

Madan Solanj reponn:
"Soup joumou pa janm fèt pou yon sèl kay."

Mika souri.
"Men ou p'ap bay kay anfas la, pa vre?"

Madan Solanj rete. Kouto a kanpe nan men l.
"Pa pale bagay sa."

Anfas la, Mesye Dòval te nan menm sitiyasyon. Pitit fi li, Louna, ki te sot Pòtoprens, t'ap ede l koupe legim.

"Papa, ou sonje lè m te piti, chak premye janvye, nou te konn al manje soup lakay Man Solanj?"

Mesye Dòval fè yon ti tous.
"Wi, men sa se lontan."

"Lontan pa vle di fini," Louna di.

Mesye Dòval pa reponn.

Vè midi, yon bagay rive. Ti pitit Madan Solanj lan, Nini, soti ak yon bòl nan men l. Li te gen sis an. Li pa t konnen anyen sou miray, fyète, ni vye kont. Li sèlman konnen soup joumou fèt pou pataje.

Li travèse lakou a, li frape pòt Mesye Dòval.

Louna ouvè.
"Bonjou. Sa'w pote la, cheri?"

Nini leve bòl la.
"Granmè di soup pa fèt pou rete pou kont li."

Madan Solanj t'ap gade depi lòt bò a. Lè li wè kote Nini ye, li mete men nan tèt li.
"Jezi Mari! Timoun sa a!"

Mesye Dòval parèt nan pòt la. Li gade bòl la. Li gade Nini. Apre sa, li gade Madan Solanj lòt bò lakou a.

Pandan kèk segond, pèsonn pa pale.

Epi Mesye Dòval pran bòl la.
"Di granmè'w mèsi."

Nini souri.
"Ou menm tou, ou gen soup?"

Louna pete ri. Mesye Dòval pa t ka kenbe figi di ankò.
"Wi, nou gen soup tou."

Li pran yon lòt bòl, li plen l, li mete l nan men Nini.
"Pote sa bay granmè'w."

Nini travèse ankò tankou yon ti pijon lapè.

Madan Solanj pran bòl la. Li pran sant soup la. Je l mouye.
"Li toujou mete twòp pèsi," li di ba.

Mika tande l, li ri.
"Mama, ou sonje gou soup la toujou?"

Madan Solanj pa reponn. Li pran bòl pa l, li travèse lakou a. Mesye Dòval te deja kanpe devan pòt li.

Yo gade youn lòt. Fyète te kanpe nan mitan yo tankou yon twazyèm moun. Men sant soup la te pi fò pase fyète.

Madan Solanj di:
"Bòn ane, Dòval."

Mesye Dòval bese tèt li.
"Bòn ane, Solanj."

Apre sa, li ajoute:
"Mwen te dwe vin pale avè'w depi lontan."

Madan Solanj fè yon soupi.
"Mwen menm tou."

Jou sa a, de fanmi yo mete tab nan lakou a. Yo manje soup ansanm. Yo pale de moun ki pati, moun ki mouri, timoun ki grandi, peyi ki fè yo kriye, peyi ki fè yo fyè. Mika rakonte lavi dyaspora. Louna pale de rèv li pou ouvri yon ti bibliyotèk pou timoun nan katye a.

Nini, ki pa t konprann gwo bagay yo, te sèlman kontan paske li te jwenn de kalite soup nan menm jou a.

Lè solèy kouche, Madan Solanj leve bòl li.
"Soup joumou se pa sèlman manje. Se memwa. Se diyite. Se libète. Men jodi a, pou mwen, se padon tou."

Mesye Dòval leve bòl pa l.
"Epi se vwazinay."

Tout moun di "Amèn" menm moun ki pa t konn di sa.

Depi jou sa a, chak premye janvye, yo te fè soup joumou ansanm. Yo te rele l "soup de kay." Men nan katye a, tout moun te konnen se te plis pase de kay.

Se te yon ti moso Ayiti nan yon chodyè.

---

Nan yon lakou bò Leyogàn, te gen yon fanm yo te rele Man Jina. Li pa t wo, li pa t gwo, men lè li kanpe devan tanbou, tout moun te konn fè silans.

Yo te konn di:
"Lè Man Jina bat tanbou, menm van kanpe pou l koute."

Depi li te jèn, li te aprann bat tanbou nan men papa l. Papa l te toujou di l:
"Tanbou pa bat ak men sèlman. Tanbou bat ak memwa."

Man Jina pa t janm bliye pawòl sa a.

Nan lakou a, chak fèt rekòt, chak maryaj, chak seremoni, chak gwo rasanbleman, se li ki te konn bay premye kout tanbou a. Kout sa a te tankou yon kle. Li louvri kè moun. Li fè granmoun sonje. Li fè timoun danse. Li fè moun ki fache souri san yo pa menm vle.

Men Man Jina te gen yon sèl pitit gason, Kalo, ki pa t renmen tanbou ditou. Kalo te toujou di:
"Manman, tanbou pa ka fè moun manje. Mwen bezwen yon lavi ki pi modèn."

Man Jina pa t janm kont li pou sa. Li te sèlman reponn:
"Pitit mwen, modèn pa vle di bliye rasin."

Kalo pati Pòtoprens. Apre sa, li pati Chili. Apre kèk ane, li pa t rele souvan ankò. Man Jina te toujou mete telefòn li sou ti tab bò kabann li, kòm si yon apèl te ka antre nenpòt lè.

Chak swa li t'ap gade telefòn nan, epi li di:
"Kalo gen lavi l. M pa dwe anmède l."

Men kè manman pa konn bay manti. Li te manke pitit li.

Yon ane, lakou a deside fè yon gwo fèt pou onore tout granmoun ki te kenbe tradisyon yo vivan. Tout moun te dakò: fòk yo onore Man Jina.

Yo prepare manje. Yo mete flè. Yo lave lakou a ak dlo zoranj si. Yo pandye ti drapo koulè. Tout moun t'ap tann Man Jina vin bat premye kout tanbou a.

Men jou fèt la, Man Jina leve malad. Men l t'ap tranble. Li gade tanbou a, li manyen po a dousman.

"Mwen pa kwè m'ap ka fè sa jodi a," li di ba.

Tout lakou a te vin tris.

Yon ti fi ki rele Alina, ki te toujou renmen gade Man Jina bat tanbou, pwoche bò kote l.

"Man Jina, montre'm yon sèl rit. Mwen p'ap bat tankou ou, men m'ap eseye."

Man Jina gade ti fi a. Li wè menm dife li te genyen lè li te piti.

Li mete men Alina sou tanbou a.

"Pa frape l tankou w'ap goumen avè l. Manyen l tankou w'ap pale ak yon moun ou renmen."

Alina eseye. Premye kou a te pè. Dezyèm nan te fèb. Twazyèm nan te kòmanse jwenn chemen l.

Pandan yo t'ap pratike, yon moto antre nan lakou a. Tout moun vire gade.

Se Kalo.

Li te vin san di pèsonn.

Rad li te bèl, soulye li te pwòp, men je li te fatige. Li kanpe devan manman l, li pa t konnen ki pawòl pou l di.

Man Jina souri.

"Ou vin wè vye tanbou manman'w lan?"

Kalo bese tèt li.

"Non, manman. Mwen vin wè'w."

Tout moun fè silans.

Kalo pwoche. Li mete ajenou bò kote manman l.

"Mwen te panse mwen t'ap chape anba povrete lè m kite tout bagay dèyè. Men mwen kite twòp bagay dèyè. Mwen kite ou. Mwen kite lakou a. Mwen kite son ki te fè'm grandi a."

Man Jina pase men l sou tèt li.

"Pitit mwen, moun ka ale lwen. Men fòk li konnen ki kote pye l te pran fòs."

Alina te chita devan tanbou a toujou. Man Jina fè siy ba li.

"Bat."

Alina kòmanse. Son an monte dousman. Kalo rete ap koute. Gen yon bagay ki kase anndan l. Li sonje lè li te piti, li t'ap dòmi sou jenou manman l pandan tanbou t'ap pale nan lannuit. Li sonje sant manje nan lakou a. Li sonje pye mango yo. Li sonje ri manman l.

Li pran yon ti tanbou ki te bò kote a. Li pa t konn bat. Men li eseye.

Man Jina gade l, dlo nan je l.

"Kout sa a pa bon," li di, "men kè a bon."

Tout lakou a pete ri. Apre sa, moun yo leve. Yo danse. Yo chante. Yo manje. Men pi bèl bagay nan fèt la, se pa t manje a, ni flè yo, ni bèl rad yo.

Se te Man Jina, Alina, ak Kalo, twa jenerasyon, chita ansanm devan menm tanbou a.

Lannuit sa a, Man Jina bat dènye gwo rit li. Men li pa t yon rit tristès. Se te yon rit pasay. Tankou li t'ap di:

"Mwen fè pati pa'm. Kounye a, se pa nou."

Depi jou sa a, chak dimanch, Kalo vin lakou a. Li aprann tanbou ak Alina. Li toujou fè erè, men li pa wont ankò.

Paske li konprann: gen eritaj ou pa jwenn nan papye. Ou jwenn li nan son, nan swe, nan lanmou, nan men moun ki te vini avan'w.

---

Nan yon ti lekòl Okap, chak 18 me, tout elèv te konn vini ak drapo. Gen drapo tou nèf, drapo byen wouj, byen ble, ak bèl baton ki klere.

Men ti Jonas te toujou pote yon vye drapo. Ble a te fin pal. Wouj la te tankou li te pase anpil solèy. Twal la te chire sou bò. Chak ane, kèk timoun te konn ri l.

"Jonas, drapo pa'w la soti nan tan lakoloni?"

Jonas te konn fache, men li pa t janm reponn. Paske drapo sa a se grann li, Man Eliz, ki te ba li l.

Man Eliz te toujou di:
"Pa gade koulè l sèlman. Gade sa li pote."

Men Jonas pa t konprann. Pou li, drapo a te fè l wont.

Yon jou anvan fèt drapo a, li di grann li:
"Grann, ane sa a mwen pa vle pote vye drapo sa a. Tout moun ap ri'm."

Man Eliz te chita sou galri a ap koud yon jip. Li sispann koud.

"Vin isit."

Jonas pwoche.

Grann nan ouvri yon ti bwat an bwa. Anndan bwat la te gen vye foto, yon meday, yon ti mouchwa, ak yon bout twal ble.

"Drapo sa a te pou papa'm," Man Eliz di. "Li te pote l nan tout fèt lekòl li. Lè li te vin gran, li te pandye l devan kay li chak 18 me. Lè siklòn te pase, drapo a te rete mare. Lè kay la te kraze yon bò, drapo a te toujou la."

Jonas gade drapo a ankò.

"Men poukisa li chire konsa?"

Man Eliz pase dwèt li sou twal la.

"Paske lavi chire bagay. Men sa ki gen valè, nou repare yo."

Jou fèt drapo a rive. Jonas pran desizyon l: li pa t'ap pote drapo a.

Li mete l anba kabann li. Li pran yon ti baton san drapo, li soti.

Sou wout lekòl la, li santi kè l lou. Lè li rive, tout lakou lekòl la te bèl. Timoun yo t'ap chante. Pwofesè yo te byen abiye. Drapo tou nèf t'ap flote.

Men pandan seremoni an ap kòmanse, yon gwo van leve. Yon lapli vini sanzatann. Timoun yo kouri. Drapo tou nèf yo mouye, kèk dechire, kèk tonbe nan labou.

Lè lapli a sispann, direktè a te tris. Yo pa t gen gwo drapo pou mete sou poto lekòl la. Tout drapo yo te twò mouye oswa chire.

Jonas rete kanpe, kè l ap bat.

Li kouri lakay li anba lapli. Li antre nan chanm li, pran vye drapo a anba kabann nan. Man Eliz te sou galri a, li wè l.

"Ou prale ak li?"

Jonas reponn:
"Wi, grann. Men li chire."

Man Eliz leve difisil, pran zegwi ak fil.

"Vini. N'ap repare l ansanm."

Yo chita bò fenèt la. Lapli t'ap chante sou tòl la. Man Eliz koud. Jonas kenbe twal la. Chak pwen fil te sanble ak yon ti lapriyè.

Lè yo fini, Jonas kouri tounen lekòl la. Soulye l te plen labou, chemiz li te mouye, men li kenbe drapo a anlè.

Direktè a gade l.
"Jonas, se drapo sa a ou pote?"

Jonas te pè yo ri l ankò. Men li kanpe dwat.

"Wi. Li pa nèf. Men li pa lage."

Pawòl sa a fè tout lakou a rete dousman.

Direktè a pran drapo a ak respè. Yo mare l sou poto a. Lè van an soufle, drapo a louvri. Li pa t klere tankou lòt yo, men li te gen yon bagay lòt yo pa t genyen: li te gen lavi.

Timoun ki te konn ri Jonas yo rete ap gade.

Yon ti fi di:
"Li bèl wi."

Jonas souri. Se premye fwa li te wè drapo grann li a bèl.

Apre seremoni an, direktè a mande Jonas rakonte istwa drapo a. Jonas pale devan tout lekòl la. Li pale de Man Eliz, de papa grann li, de kay ki te kraze, de bagay ki chire men ki pa pèdi valè.

Lè li fini, pèsonn pa ri.

Yon pwofesè di:
"Sa se pa sèlman yon drapo. Se memwa yon fanmi."

Jou swa a, Jonas tounen lakay li, li mete drapo a nan men grann li.

"Grann, ane pwochèn, m'ap pote l ankò."

Man Eliz souri.

"Men ou p'ap wont?"

Jonas souke tèt li.

"Non. M'ap fyè."

Depi jou sa a, chak 18 me, Jonas pa t chèche drapo ki pi nèf. Li te pote drapo ki te gen plis istwa.

Paske li te vin konprann: sa ki fè yon drapo bèl, se pa sèlman koulè l. Se moun ki te kenbe l, dlo je ki te tonbe sou li, ak lanmou ki te repare l.

---

Nan yon zòn toupre Tigwav, te gen yon bann rara yo te rele Bann Lakou Lalin. Chak ane, lè sezon rara rive, moun yo te konn tande vaksen, tanbou, graj, klewon, ak vwa moun k'ap chante depi lwen.

Men ane sa a, bann nan te gen yon gwo pwoblèm: Gran Toma, mesye ki te konn soufle vaksen ki pi fò a, te malad.

Gran Toma pa t jis yon mizisyen. Li te tankou yon poto mitan. Lè li soufle vaksen an, tout bann nan jwenn wout li. Menm timoun piti te ka rekonèt son pa l.

Pitit fi li, Sila, te gen douz an. Li te konn suiv papa l nan rara depi li piti. Li te konn pote dlo, kenbe mouchwa, chante dèyè bann nan. Men li te toujou vle soufle vaksen.

Chak fwa li mande papa l montre l, Gran Toma te konn ri:
"Vaksen pa jwèt, pitit. Li mande souf, li mande lestomak, li mande kè."

Sila te konn reponn:
"Mwen gen kè."

Papa l te konn gade l ak fyète, men li pa t janm di l sa dirèk.

Jou Vandredi Sen an, bann nan te gen pou soti. Tout moun te abiye ak koulè wouj, jòn, vèt. Fanm yo mare tèt yo ak mouchwa. Gason yo pran enstriman yo. Timoun yo gentan ap danse avan mizik la menm kòmanse.

Men Gran Toma pa t ka leve.

Li lonje vaksen an bay chèf bann nan.

"Jodi a, mwen p'ap ka vini."

Yon silans tonbe nan kay la.

Sila gade vaksen an. Li santi kè l ap frape.

"Papa, kite'm eseye."

Tout moun vire gade l.

Yon mesye ri.

"Ti fi sa a? Li p'ap menm ka fè son soti."

Sila pa di anyen. Li pran vaksen an. Li mete l bò bouch li. Premye souf la soti tankou yon ti van malad. Dezyèm nan pa fè anyen. Twazyèm nan bay yon ti son ki fè tout moun ri.

Men Gran Toma pa ri.

Li fè tout moun fè silans.

"Soufle pa ak bouch ou sèlman. Pran souf la anba vant ou. Fè li pase nan kè'w. Apre sa, lage l."

Sila fèmen je l. Li sonje tout fwa li te mache dèyè bann nan. Li sonje pousyè sou pye l. Li sonje lanp nan lari yo. Li sonje papa l k'ap soufle devan tout moun. Li sonje jan rara fè moun ki pa pale youn ak lòt danse youn bò lòt.

Li pran yon gwo souf.

Fwa sa a, vaksen an reponn.

Son an pa t pafè. Men li te vivan.

Bann nan soti.

Nan kòmansman, kèk moun t'ap gade Sila ak dout. Men li mache devan. Lapli kòmanse tonbe. Ti gout yo frape tanbou yo. Lari a vin labou. Gen moun ki kouri chèche kote pou yo kache.

Chèf bann nan di:
"N'ap kanpe?"

Sila siye dlo sou figi l.

"Rara pa kanpe pou lapli. Lapli se tanbou syèl la."

Li leve vaksen an ankò. Li soufle.

"Pwon!"

Son an koupe lapli a. Tanbou yo reponn. Graj la grate. Vwa moun yo leve. Bann nan kontinye mache.

Moun soti anba galri. Granmoun bat men. Timoun rantre nan liy lan. Yon machann mete chodyè mayi moulen li anba yon dra, epi li kòmanse danse ak kiyè nan men l.

Lapli a pa t kraze rara a. Li te fè l vin pi bèl.

Sila t'ap soufle, men nan chak son li te tande souf papa l ladan l. Se tankou Gran Toma t'ap mache avè l san li pa t la.

Lè bann nan retounen aswè a, tout moun te mouye, sal, fatige, men figi yo te limen.

Gran Toma te chita devan pòt la ap tann yo. Lè li wè Sila, li leve difisil.

"Ban'm vaksen an," li di.

Sila panse li fache. Li lonje enstriman an ba li.

Gran Toma pran vaksen an, li manyen l, epi li remèt li ba Sila.

"Non. Kenbe l. Jodi a, ou pa t pote vaksen an. Ou te pote bann nan."

Dlo monte nan je Sila.

"Papa, m pa t bon nèt."

Gran Toma souri.

"Pèsonn pa fèt bon nèt. Men gen moun ki fèt pou kontinye."

Depi jou sa a, nan Bann Lakou Lalin, yo te gen de son yo pa janm bliye: son Gran Toma, ak son Sila anba lapli.

E chak sezon rara, lè premye lapli tonbe, moun yo toujou di:

"Koute byen. Se Sila k'ap fè syèl la danse."

---

Nan yon ti katye Pòtoprens, te gen yon kay ble ak pòt jòn. Kay la pa t gwo, men li te toujou plen moun. Se te kay Man Yvrose.

Man Yvrose te gen kat pitit: Nadège, ki te rete Monreyal; Rony, ki te kondi tap tap; Daphney, ki te vann rad sou entènèt; ak ti Jojo, ki te toujou ap fè blag menm lè pa t gen rezon pou ri.

Lakay Man Yvrose, dimanch pa t janm pase san manje. Pafwa se diri kole, pafwa se mayi moulen, pafwa se bouyon, pafwa se lalo. Men sa tout pitit yo te pi renmen, se sòs pwa manman yo.

Man Yvrose te toujou di:
"Manje pa sèlman pou plen vant. Manje se pou fè moun chita ansanm."

Lè Man Yvrose mouri, kay la chanje. Pòt jòn nan te toujou la, mi ble yo te toujou la, men kay la te vin gen yon silans ki lou anpil.

Pitit yo kòmanse diskite sou sa pou yo fè ak kay la.

Nadège rele depi Monreyal:
"Nou ta dwe vann kay la. Nou ka pataje kòb la."

Rony fache:
"Vann? Se isit manman antere tout lavi l!"

Daphney di:
"Kay la bezwen reparasyon. Ki moun k'ap peye?"

Jojo pa t di anyen. Depi manman l mouri, blag yo te kite bouch li.

Yon jou, pandan yo t'ap netwaye chanm Man Yvrose, Daphney jwenn yon kaye nan yon ti valiz. Kaye a te vye, paj yo te jòn, men ekriti manman yo te klè.

Sou premye paj la, li te ekri:
"Pou pitit mwen yo, lè m pa la ankò."

Tout moun rete.

Rony pran kaye a, men men l t'ap tranble. Nadège te sou videyo ap gade. Jojo chita atè.

Nan kaye a, Man Yvrose pa t ekri gwo pawòl. Li te ekri resèt manje. Men anba chak resèt, li te mete yon ti moso istwa.

Anba resèt diri kole a, li te ekri:
"Premye fwa Rony te mache, li tonbe nan chodyè pwa a. Li kriye, men li manje kanmenm."

Anba resèt bouyon an:
"Nadège te toujou pran pi gwo moso vyann nan, epi li kache l anba bannann lan pou pèsonn pa wè."

Anba resèt sòs pwa a:
"Lè pitit mwen yo fache, se sòs pwa ki fè yo pale ankò. Paske pèsonn pa ka manje sòs pwa mwen san li pa mande yon lòt moun pase sèl."

Yo tout ri. Men ri a te tounen dlo je.

Dènye paj kaye a te gen yon fraz:
"Pa vann kay la avan nou fè yon dènye manje ansanm ladan l."

Yo rete an silans.

Nan demen, yo deside fè manje. Nadège te toujou aletranje, men li rete sou videyo pandan tout preparasyon an. Li t'ap bay lòd tankou li te nan kuizin nan.

"Rony, pa koupe zonyon an twò gwo."

Rony reponn:
"Ou byen lwen pou'w vin kontwole zonyon moun."

Daphney ap pile epis. Jojo ap lave diri. Pou premye fwa depi fineray la, yo tande bri ki sanble ak lavi nan kay la.

Yo fè sòs pwa Man Yvrose la.

Men li pa t soti menm jan.

Rony goute l.
"Li manke yon bagay."

Daphney di:
"Petèt se maggi."

Jojo souke tèt li.
"Non. Li manke manman."

Pawòl la frape tout moun.

Yo chita sou tab la. Yo mete yon asyèt vid nan plas Man Yvrose te konn chita a. Pa t gen moun ki mande sa. Yo jis fè l.

Yo manje dousman. Yo pale. Yo kriye. Yo ri. Yo sonje manman yo. Yo sonje jan li te konn fè kont pandan li t'ap brase manje. Yo sonje jan li pa t kite pèsonn kite kay la san li pa ba li yon ti bagay nan men l.

Apre manje a, Nadège di:
"Mwen pa vle vann kay la ankò."

Rony leve je l.
"Ou sèten?"

"Wi. Ann repare l. Ann fè l tounen yon kote pou fanmi an toujou ka reyini. Menm si se yon fwa pa ane."

Daphney ajoute:
"Nou ka fè yon ti kuizin kominotè ladan l chak dimanch. Pou timoun nan katye a manje."

Jojo, ki pa t pale anpil, di:
"Manman t'ap renmen sa."

Depi jou sa a, kay ble ak pòt jòn nan pa t rete kay yon fanmi sèlman. Chak dimanch, yo te fè manje ladan l pou timoun, granmoun, vwazen, moun ki pa t gen kote pou yo ale.

Yo rele l "Kay Man Yvrose."

Sou pòt la, yo ekri yon pawòl manman an te konn di:
"Lè chodyè a sou dife, kè pa dwe rete frèt."

E chak fwa yo fè sòs pwa, li toujou manke yon ti bagay. Men yo pa tris ankò.

Yo konnen se pa sòs pwa a ki te pi gwo sekrè Man Yvrose.

Se te lanmou li te mete pou fè moun chita ansanm.

---

Nan yon lakou nan Latibonit, te gen yon gwo pye mapou. Li te tèlman laj, kat timoun pa t ka kenbe kò l ak bra yo. Rasin li yo te soti nan tè a tankou gwo venn yon granmoun.

Tout moun nan lakou a te konnen pye mapou a pa t yon pye bwa òdinè. Se anba li yo te konn fè reyinyon. Se anba li granmoun yo te konn rakonte istwa. Se anba li yo te konn chante nan aswè. Se anba li yo te konn mete timoun chita lè yo fè dezòd, pou yo aprann tande pawòl.

Yo te rele l Mapou Non Yo.

Paske depi lontan, chak fwa yon timoun fèt nan lakou a, fanmi an te konn vini anba pye mapou a, yo di non timoun nan byen fò. Apre sa, granmoun yo te konn di:

"Mapou, kenbe non sa a pou nou."

Ti Maliya te renmen mapou a plis pase tout moun. Chak aprèmidi, li te konn chita anba li ak kaye lekòl li. Li pale ak pye bwa a tankou li t'ap pale ak yon zanmi.

"Mapou, jodi a pwofesè a fache avè'm."

Oswa:

"Mapou, mwen vle vin doktè. Men m pa konnen si mwen entelijan ase."

Lè van pase nan fèy yo, Maliya te konn pran sa tankou repons.

Yon jou, yon mesye vini nan lakou a. Li te mete linèt nwa, chemiz byen pase, soulye ki pa t janm manyen labou. Li di li gen plan pou achte teren an pou bati yon gwo depo.

"Pye bwa sa a twò gwo," li di. "Li pran twòp plas. N'ap koupe l."

Tout lakou a leve kanpe.

Gran Tifàn, pi gran moun nan lakou a, frape baton l atè.

"Ou ka achte papye. Ou pa ka achte memwa."

Mesye a ri.

"Memwa pa peye taks."

Pawòl sa a fè moun yo fache, men yo pa t gen anpil fòs. Gen kèk moun ki te vle vann paske lavi te difisil. Gen lòt ki te di mapou a dwe rete. Lakou a divize.

Maliya te tris. Li pase men l sou kò mapou a.

"Yo pral koupe'w?"

Fèy yo souke. Van an pa t fò, men li fè yon bri ki sanble ak yon soupi.

Nan lannuit, Maliya fè yon rèv. Li wè tout moun ki te janm viv nan lakou a kanpe anba mapou a. Gen moun li te konnen. Gen moun li pa t janm wè. Yo tout t'ap rele non yo youn apre lòt.

"Solon!"
"Merilia!"
"Jozafa!"
"Anayiz!"
"Ti Pyè!"
"Rosena!"

Non yo t'ap monte tankou chante.

Lè Maliya leve, li pran kaye li. Li kouri kay Gran Tifàn.

"Granpa, ban'm tout non moun ki te fèt nan lakou a."

Gran Tifàn gade l.

"Pouki sa?"

"Paske si yo di memwa pa peye taks, n'ap montre yo memwa se richès."

Pandan plizyè jou, Maliya mache kay tout granmoun. Li mande non, dat, istwa. Li ekri tout bagay. Gen moun ki te bliye, men lè yo kòmanse pale, memwa yo tounen tankou dlo sous.

"Manman mwen te konn chante anba mapou sa a."
"Se la papa'm te mande manman'm marye."
"Se anba pye bwa sa a yo te veye kò frè'm lè li mouri."
"Se la mwen te aprann li premye lèt mwen."

Maliya ekri tout bagay.

Lè mesye a tounen ak moun ki te vin mezire teren an, li jwenn tout lakou a rasanble anba mapou a. Timoun yo te kenbe papye. Granmoun yo te chita sou chèz. Fanm yo te mete rad pwòp. Gason yo te kanpe ak figi serye.

Maliya avanse ak kaye li.

"Anvan nou koupe pye bwa a, fòk nou tande sa li kenbe."

Li kòmanse li non yo.

Li li pandan lontan. Non moun ki vivan. Non moun ki mouri. Non moun ki pati lòt bò dlo. Non ti bebe ki pa t viv lontan. Non fanm ki te leve fanmi. Non gason ki te travay tè. Non timoun ki te grandi anba lonbraj la.

Apre non yo, li li istwa yo.

Mesye ak linèt nwa a pa t ri ankò. Youn nan ouvriye ki te vini pou mezire a wete chapo li. Li di:

"Manman'm te gen yon pye mapou lakay li tou."

Gran Tifàn leve kanpe.

"Nou pa kont devlopman. Nou kont devlopman ki pa gen rasin."

Pawòl sa a mache nan lakou a tankou yon van.

Apre anpil pale, yo jwenn yon lòt plas pou depo a. Pye mapou a rete.

Men bagay ki pi bèl la rive apre. Maliya ak lòt timoun yo fè yon gwo tablo an bwa. Yo pandye l toupre mapou a. Sou tablo a, yo ekri:

"Mapou Non Yo, isit la, non nou pa mouri."

Chak ane, nan menm dat la, moun nan lakou a fè yon ti fèt anba mapou a. Yo li non yo ankò. Yo ajoute non nouvo timoun yo. Yo chante. Yo manje mayi boukannen, pistach griye, dous makòs, ak ji sitwon.

Maliya vin gran. Li pa t vin doktè jan li te panse a. Li vin pwofesè. Chak semèn, li mennen elèv li yo anba mapou a pou yo aprann ekri non fanmi yo.

Li toujou di yo:

"Yon moun ki pa konn non pa l fasil pou pèdi. Men yon moun ki konn rasin li, menm van pa ka pote l ale fasil."

Pye mapou a toujou la.

Lè van pase nan fèy li yo, moun nan lakou a toujou tande yon bri dous, tankou anpil vwa k'ap pale ansanm.

E yo konnen se non yo mapou a ap repete, pou pèsonn pa bliye.

---